Konopie zawierają setki fascynujących fitochemikaliów. W centrum uwagi zwykle znajdują się kannabinoidy, ale za kulisami działają także terpeny, które wytwarzają orzeźwiające zapachy oraz kuszące smaki. Oprócz wzmacniania sensorycznej strony konopi, terpeny mają ogromny wpływ na działanie każdej odmiany poprzez regulowanie jej efektów.

Co to są terpeny?

Terpeny są odpowiedzialne za charakterystyczny aromat konopi indyjskich. Nazywane są w ten sposób różne olejki eteryczne produkowane przez rośliny, dzięki którym możemy delektować się zapachami owocowymi i miętowymi, wyczuć ziemisty lub cytrusowy aromat albo bardzo charakterystyczny swąd sera.

Rośliny konopi indyjskich produkują terpeny w tych samych miejscach co kannabinole takie jak THC lub CBD, jednak pomimo tego do niedawna nie zyskały one należnej im uwagi. Hodowcy i naukowcy medyczni skupiali się w poprzednich latach głównie na wspomnianych kannabinolach, przez co wiedza na temat terpenów i ich funkcji nie jest jeszcze zbytnio rozpowszechniona. Niedawno jednak okazało się, że terpeny grają kluczową rolę, jeżeli chodzi o unikalne efekty działania marihuany na ludzki organizm.

Po co w ogóle rośliny produkują pełne aromatu związki chemiczne takie jak terpeny?

Jak to często bywa w bardzo zróżnicowanym świecie roślin, terpeny są dla nich jednym ze środków obronnych przed różnymi szkodnikami. Przez wydzielanie ostrego aromatu, rośliny starają się odstraszyć konkretne, szkodzące im owady. Ten sam aromat jednak może być wabikiem dla innych, tym razem pożytecznych insektów, niezbędnych na przykład do zapylania.

Jakiego typu i w jakich ilościach terpeny są produkowane przez konopie indyjskie? To zależy od wielu różnych czynników. Ta sama odmiana wcale nie zawsze wytworzy te same związki aromatyczne. Mogą one zależeć od takich czynników jak klimat, rodzaj podłoża, rodzaj nawozów, wiek rośliny i kilka innych.

Na dzień dzisiejszy, odkryto około sto różnych rodzajów terpen w marihuanie. Każda odmiana charakteryzuje się swoimi unikalnymi typami związków aromatycznych oraz ich kombinacjami w różnych stężeniach.

Najbardziej interesującą rzeczą na ich temat jednak nie jest to, że są odpowiedzialne za całą gamę zapachów i aromatów typowych dla konopi indyjskich, tylko to, że działają synergicznie z kannabinolami, takimi jak THC. Dlatego też dwie różne odmiany o identycznych proporcjach CBD do THC, mogą mieć zupełnie inne działanie na użytkownika po zapaleniu. Obecnie naukowcy twierdzą, że za unikalne efekty spożycia konkretnych odmian marihuany, odpowiadają właśnie terpeny.

Why do plants produce aromatic compounds such as terpenes?

Różnica między kannabinoidami a terpenami

Fitochemikalia znajdujące się w konopiach można podzielić na kilka kategorii. Występujące w całej przyrodzie terpeny stanowią podstawę unikalnego zapachu lasów sosnowych, skórki pomarańczy i marihuany świeżo po curingu.

Rośliny konopi wytwarzają ponad 200 różnych terpenów, a każda odmiana zawiera różne ilości każdego z nich. Te aromatyczne cząsteczki wpływają na różnorodne smaki i zapachy odmian marihuany.

Konopie indyjskie wytwarzają również bardziej unikalną klasę chemikaliów: kannabinoidy. Chociaż członkowie tej grupy występują także gdzie indziej w przyrodzie, cząsteczki takie jak THC i CBD występują wyłącznie w marihuanie. Cząsteczki te stanowią podstawę unikalnego działania zioła, od psychoaktywnych doświadczeń napędzanych THC po stabilne, klarowne efekty CBD.

Kannabinoidy i terpeny wpływają na organizm na różne sposoby. Kannabinoidy takie jak THC przyczepiają się bezpośrednio do receptorów kannabinoidowych znajdujących się w całym organizmie, aby wywoływać swoje efekty, podczas gdy większość terpenów oddziałuje z różnymi receptorami.

Cząsteczki takie jak kariofilen są klasyfikowane zarówno jako terpeny, jak i kannabinoidy. Ta substancja chemiczna zapewnia pieprzowy, ziemisty zapach, a także wiąże się bezpośrednio z receptorami CB2 układu endokannabinoidowego.

Jak działają terpeny?

Terpeny działają na niezliczone sposoby. Oprócz zapewniania przyjemnego zapachu oraz smaku marihuanie, cząsteczki te odgrywają również ogromną rolę w efektach każdej odmiany.

Naukowcy zajmujący się konopiami indyjskimi zidentyfikowali wzajemne oddziaływanie między terpenami i kannabinoidami. Wydaje się, że cząsteczki z tych dwóch rodzin współpracują ze sobą, przynosząc większe korzyści — zjawisko znane jako efekt świty.

Na przykład, limonen, kariofilen i pinen działają równolegle z THC, oferując kilka różnych korzyści. CBD i linalol również posiadają specjalną, synergiczną relację. Terpeny wytwarzają także całkowicie samodzielne efekty. Fascynujące działanie tych cząsteczek w izolacji dokumentuje ogromna liczba badań.

Czy terpeny mogą wywołać odurzenie?

Terpeny nie wywierają psychoaktywnego haju w taki sam sposób, jak robi to THC. Jednak działają w bardziej subtelny sposób[1], zmieniając nasz nastrój poprzez interakcję z układami serotoninowymi i dopaminowymi. Cząsteczki te wpływają również na haj generowany przez kannabinoidy i „podkręcają” go w zauważalny sposób. Na przykład terpeny takie jak limonen, zapewniają orzeźwiające i pobudzające efekty. Natomiast mircen zapewnia bardziej relaksujący i odprężający haj.

Czy terpeny mogą zostać wykryte podczas testu antynarkotykowego?

Nie! Dzięki terpenom jesteś całkowicie bezpieczny, jeśli chodzi o testy na obecność narkotyków w pracy. Cząsteczki te znajdują się wszędzie i istnieje duże prawdopodobieństwo, że każdego dnia nieświadomie spożywasz wiele z nich. Wprowadzasz terpeny do swojego organizmu z każdym łykiem soku pomarańczowego i każdym oddechem, który bierzesz podczas spaceru po lesie.

Terpeny: następna granica dla medycznej marihuany

Terpeny mogą całkowicie zmienić branżę cannabis. W rzeczywistości, już to powoli robią. Odkrycie synergistycznego związku między kannabinoidami i terpenami przygotowało grunt pod przyszłość starannie dobranych ekstraktów zaprojektowanych pod kątem określonych przypadłości i doświadczeń.

Wiele osób stosujących cannabis już teraz zwraca uwagę na ekstrakty o pełnym spektrum, które zawierają więcej niż tylko kannabinoidy. Te mieszanki zawierają wysoki poziom terpenów, flawonoidów i innych fitochemikaliów cannabis, które występując razem zapewniają holistyczne efekty.

Obecnie producenci stawiają na spersonalizowane połączenia, które wykorzystują moc efektu świty, zapewniając większą ulgę w różnych objawach.

Na przykład, wczesne badania[2] sugerują, że limonen może wzmacniać przeciwutleniające działanie THC, podczas gdy linalol może wzmacniać jego właściwości rozluźniające mięśnie. Podobnie wydaje się, iż linalol zwiększa potencjał CBD w zakresie redukcji uczucia nerwowości.

Pomimo tych interesujących odkryć, badania pozostają na wczesnym etapie. Z ponad 200 terpenami i 100 kannabinoidami znajdującymi się w konopiach indyjskich, przyszłość badań nad efektem świty z pewnością ujawni niesamowite odkrycia.

Terpenes: The Next Frontier for Medical Cannabis

Czy terpeny determinują efekty indica lub sativa?

Jeśli czytasz ten artykuł, prawdopodobnie znasz różnicę między odmianami cannabis indica i sativa. Tradycyjnie, odmiany z przewagą genów indica opisywane są jako odmiany o upalających efektach, podczas gdy odmiany sativa określane są jako posiadające działanie energetyzujące oraz umysłowe.

Jednak naukowcy zajmujący się konopiami indyjskimi zbadali niedawno ten paradygmat. Tradycyjny model wiąże te cechy z czynnikami genetycznymi i dzieli odmiany indica i sativa na różne podgatunki tej samej rośliny.

Nowsze odkrycia łączą działanie odmian z ich specyficznym profilem kannabinoidowym i terpenowym. Chociaż określenia indica i sativa z pewnością korelują z morfologią odmiany, niekoniecznie determinują jej profil chemiczny.

THC pełni rolę aktywnego składnika w psychoaktywnych odmianach cannabis. Ale dlaczego różne odmiany oferują różne efekty haju? Odpowiedzią są terpeny. Poprzez efekt świty, terpeny decydują o tym, czy haj będzie fizyczny i upalający, czy umysłowy i stymulujący.

To nowe zrozumienie cannabis doprowadziło naukowców do całkowitego porzucenia koncepcji odmian, ponieważ rośliny tej samej odmiany mogą różnić się poziomem terpenów. Zamiast tego, sugerują nowy paradygmat „chemowarów[3]”, w którym rośliny są klasyfikowane na podstawie swoich unikalnych profili fitochemicznych oraz oferowanych efektów.

Obliczanie zawartości terpenów w roślinach

Tak więc wiemy, że terpeny mają duży wpływ na działanie danej odmiany, ale jak możemy sprawdzić ilość i rodzaj terpenów znajdujących się w naszych roślinach? Prosta odpowiedź: nauka. Technicy laboratoryjni są w stanie określić zawartość terpenów w poszczególnych roślinach, badając ich próbki za pomocą różnych procedur testowych.

Zarówno chromatografia cieczowa, jak i gazowa oddzielają fitochemikalia w partiach marihuany, umożliwiając technikom zmierzenie ilości każdego terpenu i kannabinoidu z dużą dokładnością. Jednak prawie żaden zwykły hodowca nie ma dostępu do tego rodzaju technologii, ani wiedzy, jak jej używać.

Na szczęście, najbardziej renomowane banki nasion dostarczają klientom tego rodzaju dane testowe. Za każdym razem, gdy kupujesz nowe nasiona, sprawdź ich opis i poszukaj procentowej zawartości terpenów i kannabinoidów. Liczby te mogą się nieznacznie różnić ze względu na czynniki środowiskowe, ale nadal dają dobre wyobrażenie o tym, jak będzie smakować oraz wyglądać otrzymany przez Ciebie produkt końcowy.

Calculating Terpene Content in Plants

Czy możesz zwiększyć produkcję terpenów?

Genetyka odgrywa ważną rolę w zawartości terpenów w danej odmianie. Hodowcy cannabis aktywnie łączą pożądane profile terpenów, aby tworzyć odmiany o określonej mieszance składników chemicznych. Jednak na to, ile konkretnego terpenu wyraża dana roślina cannabis, mogą wpływać różne czynniki środowiskowe.

Hodowcy mogą wykorzystać te zmienne, aby podnieść poziom terpenów, a następnie poprawić smak, zapach i efekty swoich zbiorów. Hodowcy mogą udoskonalić kilka kluczowych kwestii wpływających na zwiększenie poziomu terpenów, a w tym:

  • odpowiedni poziom stresu;
  • prawidłowe oświetlenie;
  • optymalne temperatury;
  • płukanie roślin przed zbiorami;
  • prawidłowe suszenie i curing pąków.

Jak spożywane są terpeny?

Terpeny pochodzące z cannabis są głównie spożywane poprzez palenie i wapowanie. Każde zaciągnięcie się kwiatami marihuany lub ekstraktem dostarcza do płuc duże ilości terpenów, które szybko przedostają się do krwiobiegu.

Co ciekawe, innowacje w branży konopi indyjskich sprawiły, że użytkownicy nie muszą już polegać na określonych odmianach marihuany, aby uzyskać dostęp do konkretnych terpenów. Kilku producentów oferuje obecnie ekstrakty terpenowe — z których wiele jest izolowanych z naturalnych źródeł, takich jak owoce — które można dodawać do ekstraktów, aby dowolnie konfigurować swoje doświadczenia.

Terpeny to lotne cząsteczki, co oznacza, że ulegają degradacji w stosunkowo niskich temperaturach. Z tego powodu wapowanie jest najlepszym sposobem na utrzymanie terpenów w stanie nienaruszonym. Waporyzatory działają na zasadzie ogrzewania kondukcyjnego, konwekcyjnego lub połączenia jednego i drugiego, wykorzystując znacznie niższe temperatury niż te, które występują podczas spalania. Ponadto, nowoczesne waporyzatory pozwalają ustawiać temperaturę z dokładnością co do sekundy. Ze względu na to, że różne terpeny posiadają różną temperaturę parowania, urządzenia te umożliwiają wapowanie określonych terpenów.

How Are Terpenes Ingested?

Czym jest profil terpenowy?

Profile terpenowe odnoszą się do unikalnego połączenia aromatycznych cząsteczek w każdej roślinie. Każda odmiana posiada unikalny profil terpenowy składający się z procentowych wartości różnych cząsteczek. Najpowszechniejsze terpeny — kariofilen, mircen i pinen — zwykle wysuwają się na pierwszy plan w większości profili, obok setek mniej popularnych terpenów.

Terpeny najczęściej występujące w marihuanie

Jak już wspomnieliśmy, w marihuanie występuje ponad sto różnych rodzajów terpen. Prócz tego, ich działanie, ze względu na licznie zachodzące reakcje synergiczne, może się różnić zależnie od ich liczby występującej w danej odmianie oraz od ich stężenia! Dobrym przykładem będzie tutaj porównanie cytryny z pomarańczą. Oba owoce zawierają dokładnie ten sam rodzaj terpenu, który nazywa się limonen, jednak w różnych stężeniach. Niewielka różnica w ilości danego terpenu czyni aromat cytrynowy bardzo różnym od pomarańczowego.

Niżej znajdziecie listę najczęściej występujących w konopiach indyjskich terpen oraz ich krótką charakterystykę.

MYRCENE
FOUND IN
  • Mango
  • Hops
  • Thyme
  • Lemongrass
EFFECTS
  • Anti-inflammatory
  • Analgesic
HELPS
AGAINST
  • Chronic pain
  • Cancer
FLAVOUR
  • Earthy
  • Grape
RQS STRAINS
LIMONENE
FOUND IN
  • Mint
  • Juniper
  • Rosemary
  • pine
EFFECTS
  • Antidepressant
  • Anxiolytic
  • Antibacterial
HELPS AGAINST
  • Skin problems
  • Bronchitis
FLAVOUR
  • Lemon
  • Grapefruit
RQS STRAINS
PINENE
FOUND IN
  • Tress
  • pine
  • Rosemary OIL
EFFECTS
  • Anti-inflammatory
  • Sedative
HELPS AGAINST
  • Short-term memory loss
  • Asthma
FLAVOUR
  • Basill
  • Dill
RQS STRAINS
LINALOOL
FOUND IN
  • Fungi
  • Lavender Oil
EFFECTS
  • Anti-inflammatory
  • Couch-lock
  • Analgesic
HELPS AGAINST
  • Insomnia
  • Chronic pain
FLAVOUR
  • Fine herbs
  • Flowers
RQS STRAINS
BETA-CARYOPHYLLENE
FOUND IN
  • Black pepper
  • Rosemary
  • Hops
EFFECTS
HELPS AGAINST
  • Anxiety
  • Depression
  • Artdritis
FLAVOUR
  • Rosemary
  • Spicy
RQS STRAINS

MIRCEN

Mircen to najczęściej występujący w marihuanie terpen. Jest częścią większości olejków eterycznych wydzielanych przez różne odmiany konopi indyjskich. Mircen występuje również w innych roślinach np. w chmielu. Niektórzy porównują zapach mircenu do tego wydzielanego przez goździki. Wiadomo już, że charakteryzuje się właściwościami przeciwzapalnymi, bakteriobójczymi oraz ma działanie przeciwbólowe. Na psychikę mircen wpływa uspokajająco, odprężająco i pomaga się wyciszyć. Wiadomo także, że obecność mircenu zwiększa generalnie efekt działania THC na człowieka.

Myrcene Cannabis Terpenes

LIMONEN

Tuż po mircenie, drugi najczęściej występujący w marihuanie terpen. Jak sama nazwa wskazuje, charakteryzuje się mocnym, cytrusowym aromatem. Wykazuje się silnymi właściwościami przeciwgrzybiczymi i bakteriobójczymi. Niektóre badania wskazują również, że limonen działa przeciwrakowo[4] i hamuje wzrost nowotworów.

Limonen bardzo łatwo przedostaje się przez krew do mózgu. Na chwilę obecną stwierdzono, że pomaga skupić myśli i zwiększa uwagę, jak również poprawia nasze ogólne samopoczucie. Niektóre anegdoty wskazują również na to, że limonen może być silnym afrodyzjakiem. Dostępne są obecnie na rynku produkty, mające na celu łagodzenie objawów depresji i niepokoju, zawierające w swoim składzie limonen. Jest on również naturalnym odstraszaczem insektów, rośliny wytwarzają go w celu odpędzania szkodzących im owadów. Najwięcej tego terpenu zawierają w sobie odmiany typu Haze.

Limonene Cannabis Terpenes

LINALOL

Linalol przywołuje na myśl świeże kwiaty. Ma zapach lawendy z delikatną nutą pikanterii. Na człowieka działa uspokajająco i jest stosowany w celu łagodzenia efektów stresu i nerwic. Wykazuje się właściwościami przeciwbólowymi oraz przeciwpadaczkowymi. Obecnie bada się jego skuteczność w zwalczaniu różnego rodzaju raka[5]. Linalol to jeden z terpen, występujących w dużym stężeniu w odmianach znanych ze swojego odprężającego i usypiającego działania.

Limalool Cannabis Terpenes

KARIOFILEN

Kariofilen odpowiada za korzenny aromat niektórych roślin, takich jak na przykład czarny pieprz. Wiadomo już, ze ma silne działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe gdy jest stosowany miejscowo. Goździki, które są znaną receptą na bóle zębów, zawierają w sobie duże stężenie tego terpenu. Niektórzy twierdzą, że kariofilen ma również silne działanie przeciwgrzybicze.

Caryophillene Cannabis Terpenes

PINEN

Aromat terpenu o nazwie pinen przywodzi na myśl zapach wydzielany przez drzewa sosny i jodły. Często występuje on w innych roślinach, takich jak rozmaryn czy szałwia. Jak do tej pory wiadomo, wykazuje się silnymi właściwościami przeciwzapalnymi, stosowany miejscowo działa również antyseptycznie. Prócz tego, ma działanie wykrztuśne i wpływa na rozszerzanie się oskrzeli. Dodatkowo prace badawcze udowodniły, że pinen ma pozytywny wpływ na naszą pamięć. Najwyższą zawartością tego terpenu najczęściej szczycą się odmiany typu Skunk. Jeżeli stwierdzimy występowanie tego terpenu w danej odmianie w wysokim stężeniu, możemy się spodziewać, że w efekcie doda nam on energii do działania i prawdopodobnie zwiększy naszą koncentrację.

Pinene Cannabis Terpenes

TERPINOL

Terpinol ma zapach kwiatów limonki, porównać go można również z upajającym aromatem liliowym. Jest często stosowany przy produkcji perfum i kosmetyków. Jest to kolejny z terpen, odpowiedzialny za uspokajające i odprężające działanie niektórych odmian. Rośliny zawierające wysokie stężenie terpinolu, najczęściej mają w sobie również dużą zawartość pinenu. Ten drugi czyni terpinol czasem trudny do wyczucia nosem.

Terpineol Cannabis Terpenes

NEROLIDOL

Nerolidol znaleźć można w imbirze, cytronelli lub drzewku niaouli. Jest często stosowany jako dodatek aromatyzujący, również jako składnik perfum. Ma swego rodzaju zapach świeżej ziemi i drewna, który przywodzi na myśl korę z drzewa. W kwestiach terapeutycznych podejrzewa się, że nerolidol może mieć działanie przeciwgrzybiczne, jest także skuteczny w leczeniu malarii. Gdy występuje w marihuanie daje efekt uspokajający i odprężający.

Nerolidol Cannabis Terpenes

BORNEOL

Borneol, który występuje w olbrzymich ilościach w rozmarynie, odpowiada za świeży, miętowy zapach podobny do kamfory. Borneol może pochwalić się swoją długą historią stosowania w chińskiej medycynie, gdzie wciąż wykorzystuje się go między innymi do zwalczania stresu oraz przy omdleniach. Stosowany miejscowo działa przeciwbakteryjnie, prócz tego ma właściwości uspokajające oraz przeciwskurczowe. Jest także naturalnym odstraszaczem różnych insektów i owadów.

Borneol Cannabis Terpenes

EUKALIPTOL

Eukaliptol jak sama nazwa wskazuje, to terpen występujący w wysokim stężeniu w olejku eukaliptusowym. Odpowiada za bardzo świeży, chłodzący i miętowy zapach. Może działać przeciwbólowo, prócz tego poprawia koncentrację oraz pomaga się skupić na konkretnym zadaniu. Z tego również powodu, rośliny z wysoką jego zawartością, mogą być stosowane przy medytacji.

Eucalyptol Cannabis Terpenes

HUMULEN

Humulen nadaje określonym odmianom cannabis drzewne, ziemiste oraz pikantne nuty. Istnieją szanse, że te odmiany przypominają Ci również Twoje ulubione IPA. W końcu humulen występuje w dużych ilościach w chmielu używanym do produkcji tych pysznych napojów. Oprócz niesamowitego smaku, humulen działa kojąco, przynosząc uczucie odprężenia i spokoju.

HUMULENE

KAMFEN

Kamfen, często występujący w niewielkich ilościach w większości odmian, daje o sobie znać w ich zapachu oraz smaku. Ta substancja chemiczna wydziela ostry zapach ziemi oraz sosny, dodając odmianom właściwości odświeżające oraz uziemiające. Wydaje się również, że ten terpen koi skórę i posiada właściwości przeciwutleniające.

CAMPHENE

GERANIOL

Geraniol występuje w wielu gatunkach roślin, od trawy cytrynowej i marchwi, po jagody i konopie indyjskie. Ten terpen nadaje kwiatom cannabis wyśmienite aromaty owoców, słodyczy oraz cytrusów, dzięki czemu odmiany o wysokiej zawartości geraniolu są popularne wśród tych, którzy cenią sobie smak.

GERANIOL

BISABOLOL

e względu na to, że jest to pomniejszy terpen, nie znajdziesz żadnej odmiany bogatej w bisabolol (a przynajmniej jeszcze nie teraz). Jednak terpen ten nadal oferuje zauważalne efekty. Odpowiadający również za relaksujące działanie rumianku, bisabolol nadaje niektórym odmianom miodowy aromat oraz głęboko relaksujące efekty.

Bisabolol

OCIMEN I GUAIOL

Ocimen i Guaiol to dwa z najbardziej obficie występujących terpenów w konopiach indyjskich. Mimo ich powszechności, wciąż brakuje badań na temat ich unikalnych efektów. Niemniej jednak wiemy, że nadają odmianom marihuany apetyczny smak oraz aromaty słodyczy, drewna i sosny.

OCIMENE AND GUAIOL

KAREN

Czy lubisz aromaty piżma, cytryny i słodyczy podczas palenia marihuany? W takim przypadku prawdopodobnie wdychasz duże ilości karenu. Wczesne badania sugerują, że karen wywiera pozytywny wpływ na układ nerwowy, prawdopodobnie pomagając w poprawie pamięci.

CARENE

External Resources:
  1. Cannabis Pharmacology: The Usual Suspects and a Few Promising Leads - PubMed https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  2. Taming THC: potential cannabis synergy and phytocannabinoid-terpenoid entourage effects https://www.ncbi.nlm.nih.gov
  3. Cannabis: From Cultivar to Chemovar II—A Metabolomics Approach to Cannabis Classification https://www.liebertpub.com
  4. Chemoprevention and therapy of cancer by d-limonene - PubMed http://www.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Linalool exhibits cytotoxic effects by activating antitumor immunity - PubMed http://www.ncbi.nlm.nih.gov
Oświadczenie:
Te treści służą wyłącznie do celów edukacyjnych. Podane informacje pochodzą z badań zebranych ze źródeł zewnętrznych.

MASZ 18 LAT LUB WIĘCEJ?

Treści na RoyalQueenSeeds.com są odpowiednie jedynie dla osób dorosłych i są zarezerwowana dla osób pełnoletnich.

Upewnij się, że znasz prawo obowiązujące w swoim kraju.

Klikając WEJDŹ, potwierdzasz,
że masz ukończone
18 lat lub więcej.